Ile kosztują studia zaoczne w Polsce w 2026 roku? Kompleksowy przewodnik
Decyzja o podjęciu studiów zaocznych to często wynik dążenia do rozwoju zawodowego, zmiany kwalifikacji lub spełnienia osobistych ambicji edukacyjnych, bez konieczności rezygnacji z dotychczasowej pracy. Jednym z kluczowych aspektów, które należy wziąć pod uwagę, jest jednak kwestia finansowa. Ile kosztują studia zaoczne w Polsce w 2026 roku i co wpływa na ostateczną wysokość czesnego? Analizując najnowsze dane i trendy rynkowe na dzień 1 maja 2026 roku, przygotowaliśmy kompleksowy przewodnik, który pomoże przyszłym studentom świadomie zaplanować swój budżet.
Koszty studiów niestacjonarnych w Polsce są niezwykle zróżnicowane. Mogą oscylować od kilku tysięcy złotych rocznie za mniej popularne kierunki na uczelniach publicznych w mniejszych miastach, aż po kwoty dochodzące nawet do kilkudziesięciu tysięcy złotych za rok akademicki w przypadku prestiżowych specjalizacji, zwłaszcza na uczelniach prywatnych w dużych aglomeracjach. To szerokie spektrum cenowe wymaga dogłębnej analizy czynników wpływających na czesne, a także świadomego wyboru zarówno kierunku, jak i instytucji edukacyjnej.
Czynniki kształtujące koszty studiów zaocznych – co wpływa na wysokość czesnego?
Rozważając, ile kosztują studia zaoczne, należy mieć świadomość złożoności mechanizmów cenotwórczych. Na ostateczną kwotę czesnego wpływa szereg wzajemnie oddziałujących czynników. Zrozumienie ich pozwoli na lepsze planowanie budżetu i uniknięcie nieoczekiwanych wydatków.
- Rodzaj uczelni (publiczna vs. niepubliczna/prywatna): To jeden z fundamentalnych czynników. Uczelnie publiczne, mimo że pobierają opłaty za studia niestacjonarne (zgodnie z art. 79 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce), zazwyczaj oferują niższe czesne niż placówki prywatne. Wynika to z faktu, że uczelnie publiczne są dofinansowywane z budżetu państwa, co pozwala im na częściowe pokrycie kosztów kształcenia. Uczelnie prywatne natomiast muszą w całości finansować swoją działalność z własnych przychodów, w tym z czesnego studentów, co przekłada się na wyższe stawki.
- Kierunek studiów i jego specyfika: Koszty kształcenia są ściśle związane z charakterem i zapotrzebowaniem danego kierunku. Programy wymagające drogiej infrastruktury (laboratoria, specjalistyczny sprzęt, oprogramowanie), materiałów (np. medyczne), czy też zatrudnienia wysoko wykwalifikowanej kadry (np. informatyka, medycyna, architektura, inżynieria) są zazwyczaj droższe. Kierunki humanistyczne, społeczne czy ekonomiczne, które opierają się głównie na zajęciach teoretycznych w salach wykładowych, często mają niższe stawki.
- Lokalizacja uczelni: Aglomeracje miejskie takie jak Warszawa, Kraków, Wrocław, Poznań czy Gdańsk, charakteryzują się wyższymi kosztami utrzymania, większym popytem na edukację oraz często wyższym prestiżem uczelni. To wszystko przekłada się na wyższe czesne w porównaniu do uczelni położonych w mniejszych miastach, gdzie koszty operacyjne są niższe, a konkurencja o studenta może być bardziej intensywna.
- Poziom studiów (I stopnia – licencjackie/inżynierskie, II stopnia – magisterskie, jednolite magisterskie): Zazwyczaj studia magisterskie (II stopnia) mogą być nieco droższe niż licencjackie (I stopnia), choć nie jest to regułą i zależy od kierunku oraz uczelni. Studia jednolite magisterskie (np. prawo, psychologia, medycyna) również mają swoje specyficzne cenniki, które wynikają z dłuższego czasu trwania i kompleksowości programu.
- Renoma i prestiż uczelni: Uczelnie o ugruntowanej pozycji, wysokich rankingach i znanych absolwentach często mogą sobie pozwolić na ustalenie wyższego czesnego, bazując na oferowanej jakości kształcenia i wartości dyplomu na rynku pracy.
- Sposób i termin płatności: Wiele uczelni oferuje zniżki dla osób, które zdecydują się na jednorazową wpłatę czesnego za cały semestr lub rok akademicki z góry. Płatność ratalna, choć wygodniejsza dla budżetu domowego, zazwyczaj oznacza rezygnację z tych bonifikat lub nawet nieco wyższą łączną kwotę.
Zsumowanie tych elementów daje pełen obraz potencjalnych wydatków, a rzetelne rozeznanie w każdym z nich jest kluczowe dla podjęcia świadomej decyzji.
Czesne na uczelniach publicznych i niepublicznych – analiza różnic
Rozważając ile kosztują studia zaoczne, nie sposób pominąć fundamentalnej różnicy między uczelniami publicznymi a niepublicznymi. Ta dychotomia jest jednym z najistotniejszych czynników wpływających na wysokość czesnego.
Uczelnie publiczne:
Uczelnie publiczne, finansowane w znacznej mierze z budżetu państwa, mogą oferować niższe opłaty za studia niestacjonarne. Dotacje publiczne pokrywają część kosztów utrzymania infrastruktury, wynagrodzeń pracowników czy prowadzenia badań naukowych. Dzięki temu, czesne dla studentów zaocznych na uczelniach publicznych jest zazwyczaj bardziej przystępne. W 2026 roku, w zależności od kierunku i lokalizacji, roczne koszty studiów zaocznych I stopnia na uczelniach publicznych mogą zaczynać się od około 3000-4000 zł w mniejszych ośrodkach, a dochodzić do 8000-12000 zł w przypadku bardziej wymagających i popularnych kierunków w dużych miastach. Na niektórych specjalistycznych kierunkach, zwłaszcza na poziomie magisterskim, te kwoty mogą być jeszcze wyższe, choć rzadko przekraczają 15000-20000 zł rocznie, z wyjątkiem bardzo specyficznych programów.
Dodatkowo, dyplom z renomowanej uczelni publicznej często posiada wysoki prestiż i jest dobrze postrzegany przez pracodawców, co dodaje wartości do inwestycji w edukację.
Uczelnie niepubliczne (prywatne):
Sytuacja wygląda inaczej na uczelniach niepublicznych, które nie otrzymują stałego finansowania z budżetu państwa (poza nielicznymi wyjątkami dotyczącymi programów stypendialnych czy grantów badawczych). Muszą one utrzymywać się w całości z czesnego studentów, co naturalnie winduje ceny. W efekcie, studia zaoczne na uczelniach prywatnych są zazwyczaj droższe. Roczne stawki mogą zaczynać się od 6000-8000 zł, a dla prestiżowych kierunków, takich jak informatyka, psychologia, zarządzanie czy prawo w dużych miastach, mogą osiągać 15000-25000 zł. W skrajnych przypadkach, dla bardzo elitarnych programów MBA czy studiów podyplomowych na uznanych uczelniach biznesowych, kwoty te mogą wynosić nawet 30000-70000 zł rocznie, co jest zgodne z szerokimi zakresami podawanymi w raportach rynkowych dla najbardziej kosztownych form kształcenia.
Uczelnie niepubliczne często kuszą studentów nowoczesnymi programami nauczania, mniejszymi grupami, elastycznym podejściem do studenta, silnym naciskiem na praktykę i bliskimi relacjami z biznesem. Mogą oferować specjalistyczne laboratoria czy symulatory, które są kosztowne w utrzymaniu. Zatem, choć droższe, mogą stanowić atrakcyjną opcję dla osób poszukujących konkretnych benefitów.
Podsumowując, wybór między uczelnią publiczną a niepubliczną to nie tylko kwestia finansowa, ale także ocena wartości dodanej, jaką każda z nich oferuje w kontekście indywidualnych potrzeb i oczekiwań studenta.
Ile kosztują studia zaoczne w zależności od miasta?
Lokalizacja uczelni to jeden z kluczowych wyznaczników wysokości czesnego za studia zaoczne. Trendy na dzień 1 maja 2026 roku jasno wskazują na to, że duże aglomeracje miejskie, będące centrami akademickimi i gospodarczymi, charakteryzują się wyższymi opłatami za studia niestacjonarne. Wynika to z kilku przyczyn: większego popytu, wyższych kosztów utrzymania uczelni w prestiżowych lokalizacjach oraz ogólnie wyższego poziomu życia w tych regionach.
Duże aglomeracje (Warszawa, Kraków, Wrocław, Poznań, Gdańsk):
W tych miastach, gdzie rynek edukacyjny jest najbardziej konkurencyjny, a jednocześnie oferuje najszerszy wybór uczelni i kierunków, studenci muszą liczyć się z wyższymi kosztami. Przykładowo, na uczelniach publicznych w Warszawie czy Krakowie, czesne za semestr na popularnych kierunkach zaocznych (np. zarządzanie, ekonomia, prawo, informatyka) może wynosić od 2500 zł do 5000 zł, co daje rocznie od 5000 zł do 10000 zł. Na uczelniach niepublicznych w tych metropoliach, kwoty te są odpowiednio wyższe. Semestr może kosztować od 4000 zł do nawet 8000-10000 zł, co oznacza roczny wydatek rzędu 8000 zł do 20000 zł. Niektóre, szczególnie elitarne programy lub kierunki o wysokim zapotrzebowaniu na rynku pracy (np. zaawansowana analityka danych, cyberbezpieczeństwo) na wiodących uczelniach prywatnych mogą przekraczać te widełki.
Warto również pamiętać o dodatkowych kosztach życia w dużym mieście – wynajem mieszkania, transport, wyżywienie – które znacząco zwiększają całkowity budżet studencki, nawet jeśli studia odbywają się głównie w weekendy.
Mniejsze ośrodki akademickie (Rzeszów, Białystok, Bydgoszcz, Opole):
W miastach o mniejszej liczbie ludności i niższych kosztach utrzymania, czesne za studia zaoczne jest zazwyczaj bardziej przystępne. Uczelnie, zarówno publiczne, jak i niepubliczne, często ustalają niższe stawki, aby przyciągnąć studentów i być bardziej konkurencyjnymi na lokalnym rynku edukacyjnym. Na uczelniach publicznych w tych miastach semestr studiów zaocznych może kosztować od 1500 zł do 3000 zł, co daje rocznie od 3000 zł do 6000 zł. Na uczelniach niepublicznych, roczny koszt może wynosić od 5000 zł do 10000 zł, rzadziej przekraczając te kwoty dla standardowych kierunków.
Niższe koszty życia w mniejszych miejscowościach również przyczyniają się do obniżenia ogólnych wydatków związanych ze studiowaniem. Mimo niższych cen, jakość nauczania na wielu uczelniach w mniejszych miastach jest często na bardzo wysokim poziomie, a mniejsze grupy studenckie mogą sprzyjać bardziej indywidualnemu podejściu wykładowców.
Zatem, analiza lokalizacji jest kluczowa dla określenia, ile kosztują studia zaoczne. Dla wielu studentów, zwłaszcza tych dla których dojazdy nie stanowią problemu, wybór uczelni w mniejszym mieście może okazać się znaczną ulgą dla portfela, bez utraty jakości kształcenia.
Koszty studiów zaocznych I i II stopnia – licencjat, inżynier, magister
Struktura polskiego szkolnictwa wyższego dzieli studia na kilka poziomów, co również ma odzwierciedlenie w kosztach czesnego. Rozróżniamy studia pierwszego stopnia (licencjackie i inżynierskie), drugiego stopnia (magisterskie) oraz jednolite studia magisterskie.
Opłaty za studia I stopnia (licencjackie i inżynierskie):
Studia I stopnia trwają zazwyczaj 3 lata (licencjackie) lub 3,5 roku (inżynierskie) i mają na celu przygotowanie absolwenta do podjęcia pracy zawodowej lub kontynuowania nauki na studiach II stopnia. Koszt studiowania na pierwszym stopniu w trybie zaocznym w 2026 roku oscyluje w szerokim przedziale. Na uczelniach publicznych roczne czesne może wynosić od 3000 zł do 10000 zł, w zależności od kierunku i lokalizacji. Na uczelniach prywatnych ten zakres jest szerszy, od 6000 zł do 20000 zł rocznie. Wyższe stawki dotyczą przede wszystkim kierunków inżynierskich i informatycznych, które wymagają specjalistycznych laboratoriów i oprogramowania, a także kierunków cieszących się dużą popularnością.
Przykładowo, zaoczna informatyka inżynierska w dużym mieście prywatnej uczelni może kosztować około 8000-15000 zł rocznie, natomiast licencjat z zarządzania na uczelni publicznej w mniejszym mieście może wynieść około 4000-6000 zł rocznie.
Opłaty za studia II stopnia (magisterskie):
Studia II stopnia trwają zazwyczaj 2 lata i są kontynuacją studiów licencjackich, pogłębiając wiedzę i umiejętności w danej dziedzinie. Wiele osób decyduje się na studia magisterskie zaoczne, aby podnieść swoje kwalifikacje, jednocześnie kontynuując pracę. Koszty studiów magisterskich zaocznych są często zbliżone do kosztów studiów I stopnia na danym kierunku, a czasem mogą być nawet minimalnie wyższe ze względu na specjalistyczny charakter zajęć. Roczne opłaty na uczelniach publicznych mogą wynosić od 3500 zł do 12000 zł, natomiast na uczelniach niepublicznych od 7000 zł do 25000 zł. Na niektórych uczelniach, zwłaszcza tych oferujących programy o bardzo wąskiej specjalizacji, czesne za II stopień może być nieco wyższe, odzwierciedlając wyższy poziom zaawansowania i ekspertyzy wykładowców.
Jednolite studia magisterskie (prawo, psychologia, medycyna, weterynaria):
Niektóre kierunki, takie jak prawo, psychologia, medycyna czy weterynaria, prowadzone są w formie jednolitych studiów magisterskich, trwających odpowiednio 5 lub 6 lat. W ich przypadku koszty studiów zaocznych są sumą rocznych opłat za każdy rok nauki. Z uwagi na ich długość i często prestiżowy charakter, są to jedne z droższych opcji. Przykładowo, zaoczne studia prawnicze mogą kosztować od 6000 zł do 15000 zł rocznie na uczelniach publicznych, a na uczelniach prywatnych od 10000 zł do 25000 zł. Zaoczne studia psychologiczne również plasują się w podobnych widełkach cenowych. Medycyna i weterynaria w trybie zaocznym są bardzo rzadkie lub nie istnieją w tradycyjnej formie ze względu na wymóg intensywnych zajęć praktycznych i laboratoryjnych. Jeśli już pojawiają się jako formy niestacjonarne, ich koszty mogą być ekstremalnie wysokie (nawet 40000-70000 zł rocznie), odzwierciedlając infrastrukturę i czasopochłonną naturę nauczania.
Podsumowując, planując studia zaoczne, należy uwzględnić poziom kształcenia, ponieważ to on w dużej mierze determinuje długość trwania nauki i, w konsekwencji, całkowity koszt inwestycji w edukację.
Szczegółowe koszty popularnych kierunków zaocznych w 2026 roku
Aby jeszcze precyzyjniej odpowiedzieć na pytanie, ile kosztują studia zaoczne, przyjrzyjmy się przykładowym kosztom najpopularniejszych kierunków studiów w Polsce na dzień 1 maja 2026 roku. Warto pamiętać, że podane kwoty są orientacyjne i mogą różnić się w zależności od konkretnej uczelni, jej lokalizacji oraz oferowanego programu nauczania.
Ile kosztuje zaoczna informatyka?
Informatyka to jeden z najbardziej pożądanych i dynamicznie rozwijających się kierunków, co znajduje odzwierciedlenie w cenach. Studia zaoczne na kierunkach informatycznych są zazwyczaj droższe niż przeciętne ze względu na konieczność finansowania specjalistycznych laboratoriów komputerowych, licencji na oprogramowanie oraz zatrudnienia wysoko wykwalifikowanej kadry, często z doświadczeniem w branży IT. Roczne czesne za zaoczną informatykę w Polsce w 2026 roku waha się w przedziale od 5000 zł do 18000 zł. Na uczelniach publicznych w mniejszych miastach można znaleźć oferty w dolnych widełkach (ok. 5000-8000 zł rocznie), natomiast na renomowanych uczelniach prywatnych w Warszawie, Krakowie czy Wrocławiu, koszty mogą sięgać 12000-18000 zł rocznie, a nawet więcej w przypadku specjalistycznych programów inżynierskich lub magisterskich w zakresie cyberbezpieczeństwa, sztucznej inteligencji czy big data.
Ile kosztuje zaoczna psychologia?
Psychologia to kolejny bardzo popularny kierunek, dostępny również w trybie zaocznym, często w formie jednolitych studiów magisterskich (5 lat). Czesne za zaoczną psychologię jest zróżnicowane i zależy od prestiżu uczelni oraz jej lokalizacji. Roczny koszt studiowania psychologii w trybie zaocznym w 2026 roku to zazwyczaj od 4500 zł do 13000 zł. Na uczelniach publicznych, gdzie popyt jest bardzo duży, ceny mogą wynosić od 4500 zł do 8000 zł rocznie. Na uczelniach prywatnych, które często oferują bardziej elastyczny plan zajęć i dodatkowe specjalizacje, koszty mogą wzrosnąć do 9000-13000 zł rocznie, szczególnie w dużych miastach. Warto zwrócić uwagę na to, czy program nauczania zawiera wystarczającą liczbę zajęć praktycznych i warsztatów, które są kluczowe dla tego kierunku.
Inne popularne kierunki i ich ceny:
- Prawo (jednolite studia magisterskie): Studia prawnicze, ze względu na swój prestiż i długość (5 lat), są jednymi z droższych. Roczne czesne za zaoczne prawo w 2026 roku wynosi od 6000 zł do 15000 zł na uczelniach publicznych i od 10000 zł do nawet 25000 zł na uczelniach prywatnych w dużych miastach.
- Zarządzanie / Ekonomia: To bardzo popularne kierunki, oferowane przez większość uczelni. Są zazwyczaj bardziej przystępne cenowo. Roczne koszty zaocznych studiów na zarządzaniu lub ekonomii oscylują w granicach od 3500 zł do 8000 zł na uczelniach publicznych i od 6000 zł do 12000 zł na uczelniach prywatnych.
- Filologia (np. angielska, germańska): Studia filologiczne, szczególnie te oferujące rzadkie języki, mogą być nieco droższe ze względu na specjalistyczną kadrę. Roczne czesne wynosi od 4000 zł do 9000 zł na uczelniach publicznych i od 7000 zł do 14000 zł na prywatnych.
- Budownictwo / Architektura (inżynierskie): Kierunki techniczne, podobnie jak informatyka, wymagają specjalistycznych pracowni i oprogramowania. Roczne koszty studiów zaocznych mogą wynosić od 5000 zł do 12000 zł na uczelniach publicznych i od 9000 zł do 18000 zł na prywatnych.
Tak szerokie widełki cenowe podkreślają konieczność dokładnego sprawdzenia oferty konkretnej uczelni i kierunku, aby wiedzieć, ile kosztują studia zaoczne odpowiadające naszym potrzebom i możliwościom finansowym.
Systemy płatności, bonifikaty i dodatkowe opłaty – jak zoptymalizować koszty?
Oprócz samego czesnego, przyszli studenci studiów zaocznych powinni uwzględnić także inne aspekty finansowe, takie jak systemy płatności, dostępne zniżki oraz potencjalne dodatkowe opłaty. Świadomość tych elementów pozwala na efektywniejsze zarządzanie budżetem i potencjalne obniżenie całkowitych kosztów studiowania.
Systemy płatności i bonifikaty:
- Płatność jednorazowa za semestr/rok: To najpopularniejsza forma płatności, która często wiąże się z atrakcyjnymi bonifikatami. Wiele uczelni oferuje zniżki w wysokości od 5% do nawet 10-15% dla studentów, którzy zdecydują się uiścić całe czesne za semestr lub rok akademicki z góry. Przykładowo, jeśli roczne czesne wynosi 8000 zł, to 10% zniżki oznacza oszczędność 800 zł, co jest znaczącą kwotą. Jest to opcja korzystna dla osób dysponujących odpowiednimi środkami finansowymi na początku okresu rozliczeniowego.
- Płatność ratalna (miesięczna, kwartalna): Zdecydowana większość uczelni wychodzi naprzeciw potrzebom studentów, oferując możliwość rozłożenia czesnego na raty. Najczęściej spotykaną formą jest płatność miesięczna lub kwartalna. Choć taka opcja zapewnia większą elastyczność finansową i ułatwia zarządzanie bieżącym budżetem, zazwyczaj nie wiążą się z nią żadne zniżki, a w niektórych przypadkach całkowita suma płatności ratalnych może być minimalnie wyższa niż przy wpłacie jednorazowej. Harmonogram i liczba rat są ściśle określone w regulaminach uczelni, dlatego warto się z nimi szczegółowo zapoznać.
Warto zawsze dopytać w dziekanacie lub biurze rekrutacji o konkretne zasady i terminy płatności, a także o wszelkie dostępne zniżki.
Dodatkowe opłaty, o których warto pamiętać:
Oprócz samego czesnego, w budżecie studenckim należy uwzględnić inne potencjalne wydatki:
- Opłata rekrutacyjna: Jest to jednorazowa opłata pobierana podczas składania dokumentów na studia. Jej wysokość to zazwyczaj od 85 zł do 200 zł, w zależności od uczelni.
- Opłaty za powtarzanie przedmiotów / warunki: W przypadku niezdania egzaminu lub niezaliczenia przedmiotu, uczelnie mogą pobierać opłaty za powtarzanie zajęć lub tzw. „warunkowe” dopuszczenie do kolejnego semestru. Kwoty te mogą wynosić od kilkudziesięciu do kilkuset złotych za przedmiot.
- Opłaty za wydanie dokumentów (legitymacja, indeks, dyplom): Standardowe wydanie legitymacji studenckiej (około 22 zł) czy dyplomu (około 60-100 zł) to koszty, które należy uwzględnić. Za dodatkowe odpisy dyplomu (np. w języku angielskim) również pobierane są opłaty.
- Materiały dydaktyczne i pomoce naukowe: Zakup podręczników, skryptów, dostępu do baz danych czy specjalistycznego oprogramowania (zwłaszcza na kierunkach technicznych) to często niemały wydatek, który może sięgać od kilkuset do nawet kilku tysięcy złotych w ciągu roku akademickiego.
- Koszty zakwaterowania, wyżywienia i transportu: Chociaż studia zaoczne nie wymagają stałego pobytu w mieście akademickim, dojazdy na zajęcia (często weekendowe zjazdy) czy ewentualne noclegi (jeśli student dojeżdża z daleka) generują dodatkowe koszty.
- Ubezpieczenie: Studenci zaoczni, podobnie jak dzienni, powinni zadbać o ubezpieczenie zdrowotne i NNW.
Sumując wszystkie te elementy, można uzyskać realistyczny obraz tego, ile kosztują studia zaoczne w perspektywie całego okresu kształcenia. Dokładne zaplanowanie budżetu i rozeznanie w polityce finansowej uczelni to klucz do uniknięcia finansowych niespodzianek.
Jak efektywnie zaplanować budżet na studia zaoczne w 2026 roku?
Skuteczne zarządzanie finansami podczas studiów zaocznych wymaga przemyślanej strategii. Wiedząc już, ile kosztują studia zaoczne i jakie czynniki na to wpływają, można podjąć konkretne kroki w celu optymalizacji wydatków i zapewnienia sobie stabilności finansowej.
- Dokładne rozeznanie i porównanie ofert: Zanim podejmiesz decyzję, poświęć czas na szczegółowe przeanalizowanie ofert kilku uczelni – zarówno publicznych, jak i niepublicznych – w różnych miastach, które oferują interesujący Cię kierunek. Porównaj nie tylko wysokość czesnego, ale także systemy płatności, dostępne zniżki, program nauczania i renomę placówki. Czasem pozornie droższa uczelnia może okazać się bardziej opłacalna dzięki lepszemu programowi, wyższym perspektywom zatrudnienia po studiach, czy też możliwościom uzyskania stypendiów.
- Sporządzenie szczegółowego budżetu studenckiego: Oprócz czesnego, uwzględnij wszystkie dodatkowe koszty:
- Opłata rekrutacyjna.
- Koszty dojazdów na zjazdy (paliwo, bilety komunikacji publicznej lub kolejowej).
- Ewentualne koszty zakwaterowania podczas zjazdów (hotel, hostel, pokój do wynajęcia).
- Materiały dydaktyczne, podręczniki, notatniki, artykuły piśmiennicze, dostęp do płatnych baz danych, oprogramowanie.
- Wyżywienie podczas zjazdów.
- Opłaty za egzaminy poprawkowe lub powtarz